استاد شجریان

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام ... امیدوارم که حالتون خوب باشه ... یه آلبوم بسیار زیبا از استاد شجریان رو دیدم که گفتم خوبه که بزارمش تو وبلاگم ... آلبوم بوی باران که با صدای استاد محمد رضا شجریان در سال 1378 وارد شد یکی دیگر از کار های ارزشمند استاد است.

این آلبوم در سال 1378 در دستگاه «چهارگاه» افشاری عرضه شد. آلبوم «بوی باران»، ابتدا قرار بود با نام «نی‌زن» منتشر شود، به ‌نام همان تصنیفی که آقای «حسین یوسف‌ زمانی‌» ساخته‌اند و استاد شجریان در این آلبوم آن را اجرا کرده‌اند، اما اینگونه نشد و این هدیه بهاری استاد با عنوان «بوی باران»، دیگر ساخته‌ «حسین یوسف‌ زمانی‌» بر شعری از استاد «فریدون مشیری»، روانه بازار موسیقی شد.

این اثر توسط «ارکستر سمفونیک» به «آهنگسازی» و سرپرستی «حسین یوسف‌ زمانی‌» اجرا شد و نوازندگان سرشناسی چون استاد «حسن ناهید»، «اردشیر کامکار و ارسلان کامکار» و  «شهریار فریوسفی» در خلق آن سهیم هستند. بوی باران با پیش درآمد «رقص باد» ساخته‌ی «حسین یوسف‌ زمانی‌» بر «چهارگاه» آغاز می‌شود. پیش‌درآمدی که با ‌ترکیب حرکات متنوع سازهای زهی و آرشه‌ پرانی‌های «ویولن» و پاساژهای «سنتور» فضای کلی‌ای را می‌سازد که تداعی‌کننده‌ی پویایی و شادابی چهارگاه در یک اثر بهاری است. در ادامه نیز با اضافه شدن «کمانچه» و سؤال و جواب‌های پیاپی میان سازها، پیش‌ درآمد فضایی سرشار از سرکشی باران‌های بهاری را تداعی می‌کند. پایان رقص باد اما آغازی است بر مقدمه‌ی آواز «شجریان» در «مخالف». صدای پیانوی خانم «حریر شریعت‌زاده» نخستین همراه نغمه‌ «شجریان» است. قطعاً با شنیدن نخستین جملات «پیانو»، خاطره‌ی نوای شجریان در «جان‌ عشاق» در اصفهان با نوای ابریشمین پیانوی «استاد جواد معروفی» بر غزل حافظ با مطلع «همای اوج سعادت به دام ما افتد - اگر تو را گذری بر مقام ما افتد»، برای علاقه‌مندان زنده می‌شود. البته خانم «حریر شریعت‌زاده» از شاگردان استاد معروفی هستند و قطعاً نشانه‌هایی از سبک نوازندگی «معروفی» در جواب آوازهای ایشان قابل دریافت است. هرچند در «جان ‌عشاق» جواب‌ها پیوسته‌تر، حد میان نت‌ها پوشیده‌تر و مجموعه‌ی جواب‌ها لطیف‌تر است اما از مهارت «حریر شریعت‌زاده» نباید گذشت، چراکه پیداست هربار با جواب‌های دقیق و پر، موجب اعتلای خواننده در جملات بعدی می‌گردد و پلکانی می‌شود برای اوج گرفتن آواز خاطره‌انگیز «شجریان». این خود بزرگترین نشانه‌ی موفقیت «حریر شریعت‌زاده» در همراهی با آواز «شجریان» است. آواز در مخالف با تحریری کوتاه بر مطلع مثنوی «فریدون مشیری» آغاز می‌شود: «بگذار که بر شاخه‌ی این صبح دل‌اویز - بنشینم و از عشق سرودی بسرایم» و سپس در مخالف ادامه می‌یابد و در بیت چهارم اوج هنر و دقت «شجریان» در چگونگی اجرای کلمات و همان ریتم نهفته‌ آواز او که از نقش کلمات در شعر جان می‌گیرد، نمایان می‌شود. از دگر سو همین هنرنمایی «شجریان» با مهارت نوازنده در همراهی تحریر‌هات کامل می‌یابد.

آنجا که استاد کلمه‌ «پرواز» در انتهای بیت «سیمرغ طلایی پر و بالی‌ست - از لانه برون آمده، دارد سر پرواز» را با تحریرهای کش‌دار و چکشی بیان می‌کند تا ناخودآگاه در ذهن شنونده‌، بال ‌زدن‌های ابتدایی سیمرغ افسانه‌ها برای اوج‌گیری و سپس پرواز با بالهایی فراخ را تداعی‌گر باشد. مخالف در بیت «آنجا که سراپای تو، در روشنی صبح - رویای شرابی‌ست که در جام بلور است» به اوج می‌رسد و با تحریرهای پیاپی و طولانی به مویه می‌رسد و در بیت بعد در چهارگاه فرود می‌آید. بخش‌های بعدی آواز به‌ترتیب در ‌گوشه‌های «زابل»، «حصار» و «منصوری« و «مویه» اجرا شده و در پایان به درآمد «چهارگاه» می‌رسد. نوبت به تصنیف «بوی‌باران» می‌رسد. تصنیفی بر شعر «خوش به حالِ غنچه‌های نیمه باز» که با حرکات تند آرشه‌ی ویولن‌ها آغاز می‌شود: بوی باران، بوی سبزه، بوی خاک... توصیفات ابتدایی «فریدون مشیری» از بهاران پایان که می‌گیرد، تصنیف در گام نخست در جمله‌ی «خوش به حال روزگار» به اوج می‌رسد. در میانه‌ی تصنیف نیز شاهد دو نوازی «نی» و «کمانچه» هستیم که با همراهی «ارکستر» ادامه می‌یابد و «شجریان» با پس‌زمینه صدای همخوان باس ادامه‌ می‌دهد: «خوش به حال چشمه‌ها و دشت‌ها...» بخش دوم اثر در آواز «افشاری» از متعلقات «دستگاه شور»، اجرا شده. آغازگر بخش دوم پیش‌درآمد افشاری «خاطره» است که باز با حرکات رنگارنگ آرشه‌های «ویولن» و همراهی «ارکستر» و «تنبک» آغاز می‌شود. «کمانچه» و «نی» نیز همراه میشوند تا پیش‌ درآمد به روشنی راوی حس افشاری شود و شنوندگان همیشگی شجریان را به یاد «آرام جان» اندازد. با اتمام پیش‌ درآمد افشاری، نوازندگی تار «شهرام میرجلالی» آغاز می‌شود. در میانه قطعه نسبتاً بلند ضربی به صورت دونوازی «تار» و «تنبک» مقدمه‌ای بر ادامه‌ی ساز و آواز می‌شود. آواز «شجریان» بر درآمد افشاری با اجرای بیت «رو سر بنه به بالین تنها مرا رها کن - ‌ترک من خراب شبگرد مبتلا کن» که گفته می‌شود نخستین بیت از آخرین غزلی است که «مولانا» ساعاتی پیش از بدرود حیات سروده، آغاز می‌شود و در ابیات بعد در جامه‌دران ادامه می‌یابد و سپس در عراق با تحریری بلند به اوج می‌رسد: «خیره کشی‌ست ما را دارد دلی چو خارا - بکشد کسش نگوید تدبیر خون‌بها کن» تحریرهای ابتدایی اما در انتهای بیت هم شنیده می‌شوند و با جواب‌های مناسب تار همراه می‌گردند و باز قطعه‌ی ضربی با دونوازی تار و تنبک عاملی برای ایجاد تنوع در میانه‌ی آواز می‌شود. با اتمام ضربی، «شجریان» بیتِ «بر شاه خوبرویان واجب وفا نباشد - ای زرد روی عاشق تو صبر کن، وفا کن» را در گوشه‌ی «حزین» اجرا می‌کند و در ادامه با اشارتی به جامه‌دران و تحریرهای ریز بر مصرع «دردی است غیر مردن آن را دوا نباشد - پس من چگونه گویم که این درد را دوا کن»، آرام آرام به آرامش می‌رسد و در «رهاب» با اطمینان خاصی می‌خواند: «در خواب دوش پیری در کوی عشق دیدم - با دست اشارتم کرد که عزم سوی ما کن» در انتها نیز قطعه‌ی آوازی در مثنوی افشاری بر غزل مولانا با مطلع «ای خدا این وصل را هجران مکن - سرخوشان عشق را نالان مکن» با هم‌نوازی تار پایان بخش آوازهای این اثر است. پایان‌بخش اثر تصنیف «نی ‌زن» است؛ ساخته‌ی «حسین یوسف‌ زمانی‌» بر شعری از «فروغی بسطامی» که در میانه با آواز شجریان بر سه بیت از ساقی‌نامه‌ی «حافظ »با پس‌زمینه‌ی ضربی و هم‌خوانی اعضای گروه روی جمله‌ی «نی زن، نی با دل خرم زن» از سویی رنگی ویژه می‌گیرد و از سوی دیگر توانایی‌های صدای شجریان را نمایان می‌کند: «چنان برکش آواز خنیاگری - که ناهید چنگی به رقص آوری».

همنوازان آواز:

حریر شریعت‌زاده: پیانو
شهرام میرجلالی: تار
گروه‌نوازان:
اردشیر کامکار: کمانچه
سیامک نعمت ناصر: تار
شهریار فریوسفی: تار
مجید اخشابی: سنتور
همایون شجریان: تنبک
ویولن: ارسلان کامکار، ابراهیم لطفی، رضا عالمی ،‌هادی ارزم، مجتبی میرزاده، مازیار ظهیرالدینی، رامین یوسف‌زمانی، رسول بهبهانی
آلتو: رسول بهبهانی، عماد رضایی، پویا یوسف‌زمانی، لعیا اعتمادی
ویولن‌سل: کریم قربانی، مجید اسماعیلی
کنتر باس: شاهین یوسف‌زمانی
فلوت: ناصر رحیمی معرفی

برگرفته از جلد اثر و تار نمای استاد شجریان